خاستگاه اولیه TRIZ، دنیای صنعت و هدف آن حل مبدعانه مسایل فنی ‌بود، اما سالهاست که ابزارهای این دانش در اكثر فعالیت‌های انسانی وارد شده و مورد استفاده قرار می گیرد. به این دلیل عناوین متنوعی همچون؛ مهندسی خلاقیت و نوآوری، نوآوری نظام‌یافته، فناوری خلاقیت و نوآوری، الگوریتم اختراع، روش‌شناسی حل ابتكاری و ابداعانه مساله، روش‌شناسی خلاقیت، خلاقیت‌شناسی اختراع و خلاقیت‌شناسی فناوری؛ متناسب با کاربردها و مفاهیم حوزه های مختلف برای آن به کار رفته است.

مقدمه

جدول1- چهل اصل TRIZ

باتوجه به نوپا بودن این تئوری در ایران، مطالب زیر به منظور آشنایی با گستره آن از طریق موضوعی آشناتر در زمینه فرآوری و بسته بندی شیر انتخاب شده است كه قابل تعمیم به كلیه مواد غذایی و نوآوری های آن می باشد .
لازمه گسترش این بحث داشتن یك مركز تحقیقات خلاقیت شناسی غذایی است كه نمونه ای از آن در كشور ایرلند ماهانه چندین هزار نوع غذا را از نظر خلاقیت شناسی مورد ارزیابی قرار می دهند و برای توسعه محصولات جدید با الگو گیری و الهام از روشهای پیموده شده گام های موثر تری را بر می دارند و عموماً این مركز به شركت های پیشرو غذایی در سطح جهان مشاوره تخصصی می دهند تا با نوآوری های خود در بازار جهانی به رقابت بپردازند.

• كاربرد پاره ای از اصول TRIZ در فرآوری و بسته بندی شیر
با رشد وتوسعه صنعت غدا و لبنیات ، استفاده از این ابزار جهت كمك به توسعه علوم غذایی مورد توجه جهانیان قرار گرفته است. بكار گیری این اصول در این مقاله درزمینه صنعت شیر یك نمونه از این كاربرد می باشد.
امید آنكه مراكز تحقیقات غذایی و صنعت شیر كشور در این رابطه تحقیقات خود را آغاز و همگام با نوآوری های جهانی حركت كنند و برای ورود به عرصه رقابت در بازار جهانی خود را آماده نمایند.
در ذیل به پاره ای از مثال های كاربردی اصول چهل گانه TRIZ مختصراً اشاره می گردد:
اصل1- جداسازی ( Segmentation )
الف- جسم را به اجزای جدا از هم تقسیم كنید .
ب ) جسم را بصورت قطعه قطعه در آورید بطوریکه بتوان آنها را به آسانی سرهم و یا از هم جدا کرد.
ج- میزان قطعه قطعه بودن جسم را افزایش دهید .
مثال برای قسمت الف :
1- كره یك نفره 15 گرمی
2- ماست لیوانی تك نفره
3- ماست موسیر تك نفره
4- شیر و شیر شكلات یك چهارم لیتری
5- شیر كندانس تك نفره برای مصرف در قهوه و چای
6- پنیر خامه ای 50 گرمی
7- پیتزای لقمه ای تك نفره
مثال برای قسمت ب :
1- درب های آسان باز بسته های شیر و مواد لبنی
2- درب آلومینیوم شیر شیشه ای
مثال برای قسمت ج :
1- پنیر سه گوش
2- پنیر ورقه ای
3- پنیر پیتزای رنده شده

اصل 2- استخراج ( Extraction )
الف- مشخصه یا قطعه ای مزاحم جسم را از آن برگزینید ( آن را جدا كرده یا حذف كنید. )
ب- تنها مشخصه یا قطعه لازم را برگزینید.
مثال :
1- جدا كردن خامه از شیر
2- جدا كردن كره از خامه
3- جدا كردن پروتئین از آب پنیر
4- تولید پودر شیر و پودر آب پنیر
اصل 3- كیفیت موضعی ( Local Quality )
الف- از ساختار همگن یك جسم یا محیط خارجی به سوی ساختار ناهمگن گذر كنید.
ب- اجزای مختلف جسم را به انجام كاركردهای مختلف وادارید .
مثال :
1- استفاده از ظروف چند قسمتی ( هر قسمت یا موضع آن دارای كیفیت مصرف متفاوتی است ، مثلاً:در یك قسمت ماست و در قسمت دیگر میوه ، یا در یك قسمت خامه و در قسمت دیگر مربا ، و...)
2- ماست با رویه ضخیم ( قسمت فوقانی دارای كیفیت موضعی متفاوتی نسبت به قسمت زیرین آن دارد. )
3- بستنی با اشكال فانتزی ( هر قسمت آن دارای طعم و رنگی موضعی است)
4 – ظروف لیوانی ماست با طرح برجسته
5 – ظروف و بسته بندی فرآورده های شیر یا مواد غذایی دیگر با نوشته های با خط بریل برای نابینایان
6 – چاقوی پنیر كه هر قسمت آن مختص انجام یك كار است. (بریدن و برداشتن)
اصل 4- عدم تقارن ( Asymmetry )
الف- فرم متقارن یك جسم را با فرم نا متقارن آن جایگزین كنید.
ب- در صورتی كه جسم موجود نامتقارن است ، میزان عدم تقارن آن را افزایش دهید.
مثال برای قسمت الف :
1 – پنیر رشته ای در مقابل پنیر قالبی متقارن
2 – قند شكسته شده كله ای بجای قند حبی متقارن
مثال برای قسمت ب :
1 - استفاده از خاصیت عدم تقارن در دستگاه خامه زنی ( Churning )
2 – بسته بندی نامتقارن پنج وجهی

اصل 5- تركیب كردن ( ادغام كردن ) ( Combining )
اجسام مشابه یا اجسامی را كه برای انجام عملكردهای پیاپی در نظر گرفته شده اند ، به صورت مكانی یا زمانی با هم تركیب كنید .
مثال:
1 – بستنی بیو و سلامتی ساز برای بچه ها
2- بسته بندی های تركیبی و چندتایی بصورت شرینك شده.
3- تركیب شیر و قهوه در دستگاه توزیع خودكار
4- ماست و چیپس در یك بسته بندی مشترك.

اصل 6 – جامعیت (Universality)
به منظور رفع نیاز به چند جسم , یک جسم می تواند عملکرد های چند گانه ای ارائه دهد .
مثال – استفاده از اشكال مختلف و دو منظوره برای بسته بندی ( اسباب بازی و لیوان یا ظرف)

اصل 9 – مقابله‌ای پیشاپیش (Preliminary anti-action)
الف ) در صورتی که لازم است عملکردی انجام شود ,مقابله ی پیشاپیش نسبت به آن را مد نظر داشته باشید و یا در صورتی که لازم است جسمی تحت کشش باشد , کشش متضاد آن را پیشاپیش مد نظر داشته باشید .
مثال:
1– پاستوریزه و استریلیزه كردن شیر
2 – فریز كردن و خنك كردن مواد غذایی برای پیشگری از فاسد شدن

اصل 13 – معکوس کردن (Inversion)
مثال :
1 – كیك بستنی و تزئین شده بجای كیك گرم و معمولی
2 – لیوان معكوس – با قاعده بزرگتر برای پایداری بیشتر از شركت یوپلیت
3 – معكوس كردن برچسب سس برای خوانایی بیشتر در موقع مصرف
4 – بسته بندی پنیر در ظرف پنیر كه یك نوع ظرف معكوس است.

اصل 14 – کروی ساختن (Spherically)
مثال :
1 – پنیر پیتزای پروسس استوانه ای
2 – كره استوانه ای و لوله ای
3 – پنیر گرد یا چرخی(cheese wheel)
4 – بستنی قیفی

اصل 15 – پویایی و متحرك سازی (Dynamic)
مثال : كره در بسته بندی قلمی
اصل 22 - تبدیل ضرر به سود (Blessing in disguise)
مثال :
1- پنیر كپكی
2- پنیر خامه ای كپكی
3- بیو ماست
4- شیرینی و فرآوره های آب پنیر
5- پنیر ریكوتا از آب پنیر
اصل 26 – كپی كردن (Copying)
مثال : استفاده از شیر، ماست و پنیر سویا بجای فرآورده های شیر گاو
اصل 29 – پنوماتیك و هیدرولیك (Pneumatics and hydraulics)
مثال :
1- اسپری پنیر
2- اسپری خامه
اصل30 - پرده های انعطاف پذیر یا پوسته های نازك (Flexible shells and thin films)
مثال :
1- بسته های چند لایه شیر و ماست
2- پنیر در تیوب
3- بادام با روكش ماست
4- شیر در پاكت پلاستیكی
5- فویل آلومینیوم و كاغذ پارچمنت در بسته بندبی های پنیر UF

اصل 32 – تغییر رنگ (Color changes)
مثال :
1- بشكه شیر با رنگ زرد برای جلو گیری از تابش نور و از دست رفتن ویتامین های شیر
2- استفاده از تنوع رنگ در بسته بندی های شیر برای تشخیص درصد چربی بكار رفته در هر بسته شیر.

اصل 33 – همجنس و همگن سازی (Homogeneity)
مثال :
1- هموژنیزه كردن شیر برای یكنواخت نمودن چربی در شیر
2- استفاده از لیوان ویفری برای بسته بندی ( یك سان سازی لیوان و بستنی از نظر خوراكی بودن هر دو )

اصل 35 – تغییر پارامترها (Parameter changes)
مثال :
1- ماست بستنی
2- خامه دوبل ( با درصد چربی بالاتر)
3- ماست یخی
4- پودر شیر و پودر آب پنیر
5- ماست پر چرب
6- پنیر خامه ای

اصل 38 - استفاده از اكسید كننده های قوی یا غنی سازی (Enrichment & oxidant)
مثال :
1- غنی سازی شیر با ویتامین D
2- شیر امگا 3

اصل 39 – محیط بی اثر (Inert atmosphere)
مثال :
1- استفاده از گاز اذت و آرگون برای نگهداری مواد غذایی در بسته بندی یا تانكر شیر

اصل 40 – مواد مركب
مثال :
1- پودر شیر كاكائو
2- ماست موسیر
3- ماست میوه ای
4- شیر میوه
5- شیر عسل
6- بستنی میوه ای
7- شیر قهوه
8- شیر شكلات
9- شیر چای
10- كره و پنیر پسته ای و گردویی
11- پنیر سبزی و فلفلی
12- دوغ طعم دار ( با طعم پونه ، كاكوتی ، میوه ای ، زیره ای و ...)
منابع:
1 – جعفری ، مصطفی . فهیمی ، امیر حسین. مورعی ، رضا. اصولی ، حسین . نوآوری نظام یافته یا TRIZ ، 1380
2 – سلیمی نمین، محمد حسین . شهابی حقیقی ، حمید رضا. ایرانمنش ، حسن. الگوریتم نوآوری. 1381
3 –فاطمه حیدریان نائینی . چكیده مقاله نقش تعاملی رویکرد خلاقیت شناختی TRIZ و زیست شناسی در نوآوری فناورانه. عضو هیئت علمی مرکزعلمی پژوهشی خلاقیت شناسی ، کارآفرینی و TRIZ

www.irantriz.ir
آدرس ایمیل جهت جلوگیری از رباتهای هرزنامه محافظت شده اند، جهت مشاهده آنها شما نیاز به فعال ساختن جاوا اسكریپت دارید